Τα τείχη της πόλης διέθεταν τρεις εισόδους: η πρώτη ήταν η «Πύλη της Άμμου» στην πλατεία του Άγνωστου Στρατιώτη, η δεύτερη και σπουδαιότερη ήταν η «Πύλη Guora» ή αλλιώς «Μεγάλη Πόρτα». Υπήρχε και μια τρίτη πύλη, εκεί που σήμερα βρίσκεται το γήπεδο της Σοχώρας. Στις μέρες μας, δεν σώζεται κανένα τμήμα του τείχους. Μέσα σ” αυτήν την τριγωνική έκταση αναπτύχθηκε το Ρέθυμνο από τα μέσα του 16ου μέχρι και τις αρχές του 20ού αιώνα.
Μετά την καταστροφή της πόλης το 1571, το Ρέθυμνο ξανακτίστηκε απ” την αρχή. Εκατοντάδες κτήρια, ιδιωτικά και δημόσια, καθώς και εντυπωσιακοί ναοί κτίστηκαν εκείνη την εποχή, αφήνοντας στις νεότερες γενιές μια ανεκτίμητης αξίας πολιτιστική κληρονομιά.
Μετά απ” όλα αυτά, δεν θα είναι υπερβολή να πούμε ότι η παλιά πόλη του Ρεθύμνου είναι ένα τεράστιο μουσείο, τα εκθέματα του οποίου είναι διάσπαρτα σ” όλη την έκταση της πόλης και καλούν τον επισκέπτη να τα παρατηρήσει και να τα θαυμάσει.
Στις ενότητες που ακολουθούν παρουσιάζοται ενδεικτικά ένας μικρός αριθμός μνημείων που καλούν τον επισκέπτη να τα γνωρίσει από κοντά.
Τζαμί Καρά Μουσά Πασά
Το τζαμί αυτό πήρε το όνομά του από τον τούρκο διοικητή των ναυτικών επιχειρήσεων κατάληψης του Ρεθύμνου, το 1646. Στη θέση του, κατά την περίοδο της Βενετοκρατίας, υπήρχε μονή αφιερωμένη στην Αγία Βαρβάρα. Δυτικά από το κεντρικό κτήριο υπάρχει ο ερειπωμένος μιναρές του τζαμιού, ο οποίος δεν είναι ορατός από το δρόμο λόγω της υψηλής και πυκνής βλάστησης. Στο χώρο βρίσκεται ακόμη μία στεγασμένη με θόλο κρήνη, η οποία έχει δύο όψεις: μία από την πλευρά της οδού Αρκαδίου και μία από την αυλή του τζαμιού. Κάτω από το θόλο της γίνεται η είσοδος στο τζαμί. Στον περίβολο σώζεται ακόμη και ένας τουρμπές (θολωτή νεκρική κατασκευή), στον οποίο ίσως είχε ενταφιαστεί ο ιδρυτής του τζαμιού. Σήμερα, στο χώρο στεγάζεται εργαστήριο συντήρησης της 13ης Εφορείας Αρχαιοτήτων.
Δημόσια Βιβλιοθήκη
Η βιβλιοθήκη στεγάζεται στον αύλειο χώρο του ναού της Αγίας Βαρβάρας από το 1945.
Η πρώτη μεγάλη δωρεά βιβλίων έγινε το 1879, από το ρεθυμνιώτη λόγιο Εμμανουήλ Βιβυλάκη και αποτελούνταν από 700 τόμους αξιόλογων εκδόσεων. Σημαντική υπήρξε η προσφορά του Φιλεκπαιδευτικού Συλλόγου Ρεθύμνου. Από το 1953, αναγνωρίστηκε ως Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Ρεθύμνου. Είναι μια από τις πλουσιότερες περιφερειακές βιβλιοθήκες της Ελλάδας. Διαθέτει πάνω από 130.000 τόμους βιβλίων, καθώς και πλούσιο αρχείο εφημερίδων. Εδώ και πολλά χρόνια αναζητείται κατάλληλος χώρος για τη μεταστέγασή της.
Τούρκικο Σχολείο
Το 1ο Δημοτικό σχολείο Ρεθύμνου ή «Τούρκικο», όπως συνηθίζεται να αποκαλείται, είναι το παλιότερο σχολικό κτήριο του Ρεθύμνου. Στο χώρο αυτό στεγαζόταν οθωμανικό σχολείο θηλέων που ιδρύθηκε το 1795. Το κτήριο που υπάρχει σήμερα κατασκευάστηκε το 1890 και αντικατέστησε το παλιότερο. Η είσοδός του βρίσκεται δίπλα στο ναό του Αγίου Φραγκίσκου. Οι Τούρκοι στένεψαν το βενετσιάνικο εξωτερικό θύρωμα χτίζοντας ένα μικρότερο εσωτερικό. Ανάμεσα στα δυο θυρώματα υπάρχει εντυπωσιακή παράσταση κληματαριάς. Στις βάσεις των παραστάδων σώζονται δυο κατεστραμμένα ανάγλυψα λιοντάρια, ενώ πιο ψηλά υπάρχουν τα σύμβολα της οθωμανικής αυτοκρατορίας, στεμένη με μισοφέγγαρο.
Τζαμί Νερατζές
Το κτήριο αυτό αποτελούσε το καθολικό της μονής και ήταν αφιερωμένο στη Παναγία των Αυγουστινιανών “SantaMaria”. Η εκκλησία έχει ορθογωνικό σχήμα και στεγάζεται με τρεις μικρούς τρούλους, οι οποίοι αντικατέστησαν την κεραμοσκέπαστη στέγη της βενετικής εκκλησίας. Το θύρωμα του κτηρίου είναι ένα από τα εντυπωσιακότερα του Ρεθύμνου. Το διπλανό παρεκκλήσι ήταν αφιερωμένο στο Σώμα του Χριστού. Η εκκλησία μετατράπηκε σε τζαμί το 1657 ενώ το παρεκκλήσι του σε οθωμανικό ιεροσπουδαστήριο. Το 1890 προστέθηκε μεγάλος μιναρές με δύο εξώστες από το μηχανικό Γεώργιο Δασκαλάκη και είναι ο ψηλότερος του Ρεθύμνου. Σήμερα, το “τζαμί Νερατζέ”, φιλοξενεί το Ωδείο της πόλης.
Ναός Αγίου Φραγκίσκου
Είναι ένα από τα πιο σημαντικά μνημεία του Ρεθύμνου. Η εκκλησία του Αγίου Φραγκίσκου αποτελούσε το κύριο ναό Μονής του τάγματος των Φραγκισκανών. Η αρχιτεκτονική του κτηρίου και η γλυπτή διακόσμηση παρουσιάζουν εξαιρετικό ενδιαφέρον. Εκτός από το ναό σώζονται και δύο ερειπωμένα παρεκκλήσια ακριβώς ανατολικά του. Εντυπωσιακό είναι το θύρωμα της εισόδου με κιονόκρανα σύνθετου ρυθμού. Αυτή την εποχή γίνονται ανασκαφές και έχουν βρεθεί αξιόλογα αρχαιολογικά ευρήματα με σπουδαιότερα τάφους Βενετών ευγενών.
Loggia του Ρεθύμνου
Η Loggia οικοδομήθηκε τον 16o αιώνα με σχέδια του διάσημου βενετού αρχιτέκτονα Michel Sanmicheli. Η Loggia ήταν ένα λαμπρό κτήριο στο κέντρο της πόλης και αποτελούσε χώρο συγκέντρωσης και συσκέψεων των ευγενών για να συζητήσουν πολιτικά και οικονομικά, οικονομικά, και πολιτικά θέματα. Το κτήριο διατηρείται σε πάρα πολύ καλή κατάσταση, είναι τετραγωνικής κάτοψης και έχει αψιδωτές τις τρεις πλευρές του (εκτός της δυτικής). Είναι χτισμένο κατά το ισοδομικό σύστημα και εντυπωσιάζουν τα φουρούσια του γείσου. Αμέσως μετά την τουρκική κατάκτηση μετατράπηκε σε τζαμί και κατασκευάστηκε και μιναρές, ο οποίος κατεδαφίστηκε το 1930. Τα τελευταία 40 χρόνια στέγαζε το Αρχαιολογικό Μουσείο της πόλης. Από τότε όμως που αυτό μεταστεγάστηκε στο κτήριο έξω απ’ τη Φορτέτζα, η Loggia στεγάζει πωλητήριο πιστών αντιγράφων του Ταμείου Αρχαιολογικών Πόρων.
Kρήνη Rimondi
Το πρόβλημα της υδροδότησης της πόλης του Ρεθύμνου ήταν οξύ και γι’ αυτό οι βενετοί διοικητές φρόντιζαν να κατασκευάζουν υδραγωγεία και κρήνες για την εξυπηρέτηση των πολιτών. H κρήνη Rimondi, οικοδομήθηκε το 1626 από τον ρέκτορα της πόλης Α. Rimondi. Το έργο αυτό κάλυψε μέρος των υδρευτικών αναγκών της πόλης. που βρίσκεται στη σημερινή πλατεία του Πλατάνου και στο αλλοτινό κέντρο της βενετσιάνικης πόλης. Αποτελείται από τρεις γούρνες στις οποίες τρέχει νερό από τρεις κρουνούς σε σχήμα λεοντοκεφαλής. Τρεις ραβδωτοί κίονες που επιστέφονται από κορινθιακά κιονόκρανα στηρίζουν επιστήλιο με λατινική επιγραφή. Κατά την περίοδο της τουρκοκρατίας, οι κρήνες προτιμούνταν να είναι σε στεγασμένους χώρους. Ετσι, προστέθηκε θόλος, ένα τμήμα του οποίου σώζεται σήμερα.
